Dementie voorkomen: wat zegt de wetenschap?

DoorRob van Helden

Dementie is een van de meest gevreesde ziekten op latere leeftijd. Wereldwijd leven er meer dan 55 miljoen mensen mee, en dat aantal groeit. Toch suggereert de wetenschap steeds sterker dat een groot deel van de gevallen voorkomen of uitgesteld kan worden — door keuzes die je nu al kunt maken.

Wat is dementie?

Dementie is geen één enkele ziekte, maar een verzamelterm voor hersenaandoeningen die leiden tot achteruitgang van geheugen, denkvermogen, taal en gedrag. De meest voorkomende vormen zijn de ziekte van Alzheimer (60–70% van de gevallen), vasculaire dementie en Lewy-body-dementie.¹

Dementie ontstaat niet van de ene op de andere dag. Veranderingen in de hersenen beginnen tientallen jaren voor de eerste symptomen zichtbaar worden. Dat maakt vroeg ingrijpen extra zinvol.

Hoeveel is te voorkomen?

De Lancet Commission on Dementia Prevention, Intervention and Care — een internationale commissie van topexperts — analyseerde de wetenschappelijke literatuur uitvoerig. Hun meest recente rapport uit 2024 concludeert dat 45% van de dementiegevallen wereldwijd potentieel te voorkomen is door verandering van leefstijl en omgeving.²

Ze identificeerden 14 beïnvloedbare risicofactoren, verdeeld over verschillende levensfasen. Hieronder de belangrijkste voor mensen van 50 jaar en ouder.

Beïnvloedbare risicofactoren

1. Hoge bloeddruk (middelbare leeftijd)

Onbehandelde hypertensie in de middelbare leeftijd is een van de sterkste voorspellers van dementie later in het leven. De bloedvaten in de hersenen raken beschadigd, wat leidt tot verminderde doorbloeding en versneld neuronverlies. Bloeddrukbeheersing via leefstijl of medicatie vermindert het risico aantoonbaar.³

2. Gehoorverlies

Onbehandeld gehoorverlies is verantwoordelijk voor meer dementiegevallen dan vrijwel elke andere risicofactor. Mogelijke verklaring: gehoorverlies leidt tot sociale isolatie en verminderde cognitieve stimulatie, wat de hersenen versneld laat achteruitgaan. Een goed passend hoortoestel kan het risico significant verminderen.⁴

3. Fysieke inactiviteit

Regelmatige lichaamsbeweging is waarschijnlijk de sterkste beschermende factor die we kennen. Beweging verbetert de doorbloeding van de hersenen, stimuleert de aanmaak van BDNF (brain-derived neurotrophic factor) — een groeistof voor hersencellen — en vermindert ontstekingen. Zelfs wandelen, drie tot vijf keer per week, heeft meetbaar effect.⁵

4. Roken

Roken verhoogt het risico op dementie met ongeveer 60%. Het beschadigt bloedvaten, veroorzaakt oxidatieve stress en bevordert ontstekingen in het hersenweefsel. Stoppen met roken verlaagt dit risico aanzienlijk, ook op latere leeftijd.⁶

5. Overgewicht en diabetes type 2

Insulineresistentie en chronisch hoge bloedsuikerwaarden tasten het hersenweefsel aan. De ziekte van Alzheimer wordt door sommige onderzoekers zelfs wel “diabetes type 3” genoemd, vanwege de sterke overlap in mechanismen. Een gezond gewicht en goed gereguleerde bloedsuiker beschermen de hersenen.⁷

6. Depressie

Depressie verhoogt het dementierisico, en andersom signaleert vroege depressie soms al veranderingen in de hersenen. Of depressie een oorzaak of vroeg symptoom is, is nog niet volledig opgehelderd — maar het behandelen ervan is hoe dan ook zinvol.⁸

7. Sociale isolatie

Mensen die sociaal geïsoleerd leven, hebben een significant hoger dementierisico. Sociale contacten stimuleren de hersenen, bieden mentale uitdaging en beschermen tegen depressie. Het onderhouden van relaties en deelnemen aan sociale activiteiten is letterlijk hersenvoeding.⁹

8. Luchtverontreiniging

Fijnstof en luchtvervuiling zijn recent toegevoegd aan de lijst van risicofactoren. Ze veroorzaken ontstekingen in de hersenen en beschadigen de bloedvaten. Dit is minder direct te beïnvloeden als individu, maar bewustwording helpt bij woonkeuzes en beleidsdiscussies.²

Wat kun je nu doen?

Je hoeft niet alles tegelijk te veranderen. De wetenschappelijke literatuur wijst steeds sterker in de richting van een synergistisch effect: meerdere kleine veranderingen samen hebben een groter effect dan één grote maatregel.

De meest impactvolle stappen op een rij:

  • Beweeg regelmatig — minimaal 150 minuten matig intensief per week
  • Eet gevarieerd en plantaardig — het MIND-dieet (mediterraan + DASH) is geassocieerd met een lager dementierisico¹⁰
  • Houd je bloeddruk onder controle — laat het regelmatig meten, ook als je je goed voelt
  • Laat gehoor controleren — en gebruik een hoortoestel als dat nodig is
  • Blijf sociaal actief — vrienden zien, vrijwilligerswerk, clubs, cursussen
  • Slaap voldoende — tijdens slaap ruimt het brein schadelijke eiwitten op (waaronder amyloïd-bèta)¹¹
  • Blijf cognitief actief — leer nieuwe dingen, doe uitdagende activiteiten, lees
  • Stop met roken — elk jaar zonder roken telt

Het gaat om de lange termijn

Dementie is geen lot dat plotseling over je valt. Het is het resultaat van decennia aan kleine invloeden op de hersenen — positief en negatief. De keuzes die je nu maakt, werken door tot in de toekomst.

De wetenschap geeft geen garanties, maar wél duidelijke richtingen. En die richtingen — meer bewegen, gezonder eten, sociaal actief blijven — zijn ook los van dementiepreventie de moeite waard.

Bronnen

  1. World Health Organization. Global Status Report on the Public Health Response to Dementia. Geneva: WHO, 2021.
  2. Livingston, Gill, et al. “Dementia Prevention, Intervention, and Care: 2024 Report of the Lancet Standing Commission.” The Lancet 404, no. 10452 (2024): 572–628.
  3. Gottesman, Rebecca F., et al. “Associations between Midlife Vascular Risk Factors and 25-Year Incident Dementia in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Cohort.” JAMA Neurology 74, no. 10 (2017): 1246–1254.
  4. Livingston, Gill, et al. “Dementia Prevention, Intervention, and Care: 2020 Report of the Lancet Commission.” The Lancet 396, no. 10248 (2020): 413–446.
  5. Hamer, Mark, and Yoichi Chida. “Physical Activity and Risk of Neurodegenerative Disease: A Systematic Review of Prospective Evidence.” Psychological Medicine 39, no. 1 (2009): 3–11.
  6. Peters, Ron, et al. “Smoking, Dementia and Cognitive Decline in the Elderly.” BMC Geriatrics 8, no. 36 (2008).
  7. Biessels, Geert Jan, and Florin Despa. “Cognitive Decline and Dementia in Diabetes Mellitus: Mechanisms and Clinical Implications.” Nature Reviews Endocrinology 14, no. 10 (2018): 591–604.
  8. Ownby, Raymond L., et al. “Depression and Risk for Alzheimer Disease.” Archives of General Psychiatry 63, no. 5 (2006): 530–538.
  9. Fratiglioni, Laura, et al. “An Active and Socially Integrated Lifestyle in Late Life Might Protect Against Dementia.” The Lancet Neurology 3, no. 6 (2004): 343–353.
  10. Morris, Martha Clare, et al. “MIND Diet Associated with Reduced Incidence of Alzheimer’s Disease.” Alzheimer’s & Dementia 11, no. 9 (2015): 1007–1014.
  11. Xie, Lulu, et al. “Sleep Drives Metabolite Clearance from the Adult Brain.” Science 342, no. 6156 (2013): 373–377.

Verder lezen

Complete gids: Mentale gezondheid na je 50e: de complete gids

Vergelijkbare berichten